USA TODAY

Nét hiện đại và cổ kính hòa quyện trong một

Hà Nội Bất tận

Bài của Jerry Shriver, USA TODAY

Ngày 8-8-2008

HÀ NỘI – Cứ mỗi ngày, ngay khi ánh bình mình vừa ló dạng quanh bờ Hồ Hoàn Kiếm đẹp như một viên ngọc, hàng trăm cư dân thành phố đã tề tựu hòa nhịp điệu cơ thể và tinh thần cho cuộc sống tương lai của mình. Những động tác tay chân, vươn thở hay trầm tư mặc tưởng như tín đồ Lão giáo – bất luận cách luyện tập thể dục nào cũng được miễn là cách ấy có lợi.

Vài người trong số họ tập co duỗi chân tay ngay bên dưới một màn hình video quảng cáo mới mở với những hình ảnh hào nhoáng đang đếm từng ngày cho tới dấu mốc 10-10-10 – tức ngày 10 tháng Mười, năm 2010 – khi thành phố này sẽ cử hành lễ kỷ niệm 1.000 năm thành lập. Những người khác lại chọn lối vào đền Ngọc Sơn, nơi ghi dấu “thời xa xưa,” theo như một tấm bảng trước cửa đền cho biết. Sau buổi tập của mình, vài người sẽ lang thang quanh Khu phố Cổ, có thể tới nơi làm việc tại một quán cà phê có hệ thống Internet không dây Wi-Fi, hoặc theo các du khách với công việc mời chào kẹo và bia tại ngôi đền Bạch Mã [1].

Thời gian, sự đúng lúc, sự tồn tại đời đời bất diệt – hết thảy đều tôn lên cho Hà Nội vào lúc này cái ý nghĩa lịch sử của mình. Nhịp điệu đều đặn của tấm lịch bằng hình ảnh, những âm thanh phát ra từ máy hát và tiếng động không ngớt của những đám xe máy tuôn qua các khách sạn xa hoa mới mở và những công trình xây dựng báo hiệu rằng một nền văn hóa lâu đời cùng một nền kinh tế tư bản chủ nghĩa trẻ trung và gần đây tỏ ra mạnh mẽ đang tiến tới tính hiện đại.

Thế nhưng ở đâu đó trong cái thành phố 3,1 triệu dân này, nơi có chức năng như trung tâm văn hóa và điểm trú đóng của một chính phủ cộng sản luôn tỏ ra cẩn trọng, thời gian như trườn đi hoặc tắc nghẹn hay xuất hiện trong sự biến dạng đến khó hiểu. Những nhắc nhở lạ thường và đôi khi khủng khiếp về một quá khứ bị vây bọc, bị xé nát bởi chiến tranh vẫn lay lắt nơi đây giữa những ốc đảo Châu thổ Hồng Hà thanh bình tươi đẹp. Và nơi đó vẫn còn sức lôi cuốn hấp dẫn.

“Hà Nội quá hấp dẫn bởi vì nó là một thành phố của những nét tương phản,” đó là nhận xét của ông Hữu Ngọc [2], 90 tuổi, một trong những nhà văn, sử gia văn hóa nổi tiếng nhất của đất nước này. “Thật thú vị để lần theo những biến đổi của nó từ cũ kỹ xa xưa cho tới nét mới ngày nay.”

Sự phát triển đang ngày qua ngày lôi cuốn mối quan tâm của thế giới bên ngoài. Như phần còn lại của Việt Nam, Hà Nội đang có được cú bùng nổ du lịch quốc tế và những lợi ích từ một nền kinh tế từng tăng trưởng 8% trong ba năm liên tiếp. Thành phố đã quyến rũ được 1,3 triệu du khách ngoại quốc vào năm ngoái, tăng 13% so với năm 2006, và một nghiên cứu của chính phủ đã dự đoán những lễ hội 10-10-10 (các chi tiết của lễ hội vẫn còn đang được giữ trong vòng bí mật) sẽ đem tới 2 triệu khách quốc tế và 1,7 tỉ Mỹ kim lợi tức du lịch.

Mức lạm phát hai con số gần đây có thể hạ nhiệt các kế hoạch kiến thiết mà cho tới giờ bao gồm việc xây dựng thêm năm khách sạn hạng sang, nhiều công trình kỷ niệm và một khu thương mại công nghệ cao. Thế nhưng động lực thúc đẩy là ghê gớm, và đáng ngạc nhiên, được căn cứ vào tình trạng đất nước này từng không có du lịch và phải ở bên bờ vực của nạn đói vào những năm đầu thập kỷ 1980 trước khi những cải cách kinh tế và bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ năm 1995 châm ngòi cho đà tăng trưởng hiện nay.

Thành phố Hồ Chí Minh và một vài khu vực nghỉ dưỡng ven biển đã được thay đổi hoàn toàn; Hà Nội tiếp bước theo sau, mặc dù với một phương cách khác và một bước đi chậm hơn.

“Mười năm nữa, mọi thứ sẽ hoàn toàn mới mẻ,” đó nhà nhận định của Christian Porodon, tổng giám đốc khách sạn InterContinental Westlake, một tiền đồn bên bờ hồ thanh lịch vừa mới khai trương và cũng mới được đưa vào danh sách quan tâm hàng đầu [Hot List] của tạp chí CondéNast Traveler. “Ý chí và quyết tâm của dân chúng là hết sức mạnh mẽ, về những gì họ muốn đạt được và những nơi đâu họ muốn tới.”

Những dự đoán lạc quan như vậy ngày càng phổ biến trong ngành công nghiệp khách sạn này, song chúng cũng báo động cho những ai vẫn tin rằng vai trò quan trọng nhất của Hà Nội là định hướng và đặc tính của quốc gia.

“Với bất cứ ai tới thăm nơi đây, tôi luôn khuyên họ nên tới thăm miền bắc để chứng kiến tất cả những gì về đất nước Việt Nam,” ông Kurt Walter, sinh trưởng ở Thuỵ Sĩ, tổng giám đốc nhà hàng The Press Club, tâm sự. “Hiện giờ là lúc thích hợp để viếng thăm nếu như bạn muốn nhìn thấy quang cảnh thành phố, kiến trúc đô thị, cách sinh hoạt của dân chúng mà thành phố này đang có một thời.”

Hà Nội tự bộc lộ qua những gì mà nó chọn lựa để bảo tồn từ quá khứ 1000 năm ấy. Trước tiên là thân thể ánh vàng huyền bí của Hồ Chí Minh, được bảo quản trong một cỗ quan tài kính bên trong một lăng tẩm uy nghiêm có binh lính canh gác. “Bác Hồ” được yêu quý, người từng lãnh đạo chính quyền cộng sản cho tới khi qua đời năm 1969, đã được hưởng sự ái mộ hơn cả thân thế của Elvis [Presley], và mỗi năm có hàng nghìn khách ái mộ viếng thăm cái tổ hợp kềnh càng chứa đựng khu lăng mộ, ngôi nhà sàn ông từng sinh sống, một nhà bảo tàng và phủ chủ tịch.

Gợi nhớ hơn cho những người Mỹ là những vết tích của Cuộc chiến tranh Việt Nam, mà ở đây nó được gọi là Cuộc chiến tranh của Mỹ. Nhà giam Hỏa Lò, được người Pháp xây lên năm 1896 và có biệt danh sau đó là Hanoi Hilton khi giam giữ các tù binh Mỹ trong chiến tranh, giờ hầu như đã bị phá sập để giành đất xây hai tòa tháp cao làm nơi ở và văn phòng cho thuê. Nhưng một khu vực nhỏ được được giữ lại như là một viện bảo tàng buồn thảm, nơi đây một trong “những điểm nổi bật” giành trưng bày chiếc dù và bộ đồ bay mà phi công Hải quân John McCain từng sử dụng khi ông bị bắt năm 1967 sau khi chiếc phi cơ do ông lái bị bắn hạ và đâm xuống Hồ Trúc Bạch. Thật là ân cần, tấm thẻ bài của ông đã được nâng cấp để phản ánh đúng với những nỗ lực tranh cử tổng thống năm 2008 của vị đương kim thượng nghị sĩ.

Cách đó một vài khu phố, gần như ẩn phía sau mấy căn nhà trong một vùng lân cận khó tả, là vật kỷ niệm thậm chí còn kỳ dị hơn: một công trình điêu khắc trừu tượng màu trắng và một mớ những mảnh vụn đổ nát từ một trận bom B-52, nhú cao lên từ giữa Hồ Hữu Tiệp nhỏ xíu. Những gì gợi nhớ về 100 năm cai trị của thực dân Pháp đầy căm thù bắt đầu từ giữa thế kỷ 19 vẫn còn đó trên những đại lộ kiểu Pháp và tòa Nhà Hát lớn, trong cách nấu nướng hậu hĩ của các nhà hàng ví như La Verticale và Le Beaulieu, và đáng kể nhất là tại Khách sạn Sofitel Metropol thượng đẳng. Được xây lên từ năm 1901 như là một trong những nơi tạm trú xa hoa nhất, khách sạn này đã trở thành một điểm ái mộ nhất của các nhà văn và nhà ngoại giao trước khi nó bị rơi vào thời kỳ kinh doanh khó khăn. Ngày nay, nhờ vào những sửa chữa phục hồi gần đây, khách có thể ngồi bên bể bơi dưới tán lá tre, nhấm nháp một ngụm rượu gin hòa với nước carbonic vắt thêm chanh, và tưởng tượng rằng giờ đang là năm 1952 và Graham Green [3] đang ngồi cạnh quầy bar phía bên kia lối đi.

Thật khác thường, thời gian hầu như bị lẫn lộn lung tung lên trong Khu phố Cổ (tên gọi khu vực 36 phố phường của Hà nội), khu này là một mạng lưới phức tạp của những con đường từ thế kỷ 13 vẫn được dùng như một trung tâm quan trọng cho giao dịch thương mại, cũng như ăn uống. Ở đây ta sẽ dễ bắt gặp những bà già đầu đội mũ rơm hình chóp, toòng teng hai sọt hàng hóa hai bên được treo trên một cái sào gỗ bắc qua vai [4]. Một cách bướng bỉnh, họ đòi chia sẻ lối đi trên các ngõ phố hẹp, rảo bước một cách quả quyết, ngược chiều với làn sóng lưu thông của xe gắn máy.

Tại Quốc lộ số 4, một quán ăn Phố Cổ chuyên về các món ăn theo cách nấu nướng miền bắc Việt Nam chịu ảnh hưởng của Trung Hoa truyền thống, được hiện đại hóa tạo nên một phong cách lạ lùng. Những chủ quán đã bớt dần thứ rượu lậu được ngâm với loài quạ khoang, ong, tằm và thay chúng bằng thứ rượu gạo và rượu trái cây thanh lịch với khẩu hiệu “tương lai của một truyền thống.” (Tuy nhiên, những lu rượu tắc kè giờ vẫn còn có trên thực đơn.)

Ở đâu đó, các nhà buôn ngồi chồm hỗm bên ô cửa, bán mọi thứ từ những con gà trống còn sống cho tới máy truyền hình, linh kiện xe hơi, thịt chó, đồ trang sức, những bức tranh cổ động của Đảng Cộng Sản được chuyển thành những vật trang trí có tính nghệ thuật và các loại cháo cá cháo vịt được phanh ruột ngay bên vỉa hè. Mặc dù có vẻ như không chắc một cơn lốc xoáy đem tới những gì chứa đựng trong hệ thống siêu thị Wal-Mart và Whole Foods và ký thác chúng trong sự hỗn loạn, thì hệ thống này cũng đã tồn tại được hơn 600 năm rồi.

Ông Hữu Ngọc sinh ra cách nay 90 năm tại Khu phố Cổ, ông nói rằng không biết liệu mình có được sống lâu thêm để hoài niệm khi đi bộ qua khu vực này vào ngày 10-10-10. Dẫu sao thì ngôi nhà nơi ông chào đời từ lâu đã được thay thế bằng một cửa hiệu buôn bán. Song ông có linh cảm chắc chắn rằng linh hồn của nơi này sẽ trường tồn, nếu không phải trên bề mặt mới mẻ như hiện nay, thì ít nhất cũng trong cái cốt lõi cổ kính của nó.

“Hà Nội vẫn là Hà Nội,” ông bảo. “Có rất nhiều, rất nhiều những phố phường đã đổi thay, song linh hồn Hà nội vẫn còn đó. Bạn có thể cảm nhận được về nó và trông thấy nó, ở Hồ Tây, trên những công trình kiến trúc kỷ niệm khác nhau, trên con Sông Hồng. Linh hồn này đang phiêu du.”

Hiệu đính: Blogger Trần Hoàng

Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2008

---

[1] Đền Bạch Mã: được coi là một trong “Tứ Trấn” của thành Thăng Long … (xem wikipedia Việt ngữ)

[2] Hữu Ngọc: Xem ” Món quà từ Hà Nội” (Tuổi Trẻ – 9/2/2007)

[3] Graham Green (1904-1939): nhà văn Anh, nổi tiếng nhất với tiểu thuyết, song cũng có nhiều truyện ngắn, kịch, ký sự và phê bình văn học (wikipedia). Có lẽ Việt Nam biết nhiều tới ông qua cuốn “Người Mỹ trầm lặng” (xuất bản 1955), được dựng thành phim năm 1958 và 2002 (wikipedia).

[4] Xin hiểu là “… những bà già đội nón lá, trên vai quẩy đôi quang gánh hàng hóa”. (Nhưng người dịch xin được dịch sát nội dung, đúng theo cách nhìn của người ngoại quốc và lối viết khôi hài của tác giả).