Economist

Cải cách đảo ngược?

Ngày 27-12-2009

Economist Intelligence Unit ViewsWire

Tranh luận về việc cải cách các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước nắm quyền điều hành đang tăng lên, thế nhưng [đó chỉ là tranh luận suông] không có hành động đi kèm

Cải cách doanh nghiệp do nhà nước quản lý, vốn đã chậm chạp ở Việt Nam đang bị chậm lại. Cuộc khủng hoảng kinh tế, tài chính toàn cầu đã tạo điều kiện cho “việc cổ phần hóa”, hoặc tư nhân hóa một phần, các doanh nghiệp nhà nước gặp nhiều thách thức hơn, và một số nhà hoạch định chính sách dường như đang có những ý nghĩ khác về tiến trình này. Chính phủ đang tích cực xem xét những cải cách, song có vẻ như họ hành động một cách thận trọng, và vẫn còn có sự cản trở đáng kể, thử thách đối với thực trạng các doanh nghiệp do nhà nước chi phối.

Cuộc tranh luận quanh chiến lược phát triển kinh tế dài hạn ở Việt Nam đang lớn dần lên. Các nhà hoạch định chính sách đang chuẩn bị một Chiến lược Phát triển Kinh tế Xã hội cho giai đoạn 2011-2020. Một yếu tố trong việc thảo luận sẽ là tính khả thi (hay không) về chiến lược công nghiệp hiện thời của đất nước, đặc biệt là lòng tin đối với các doanh nghiệp lớn của nhà nước (DNNN) ở Việt Nam. Trải qua hơn một thập kỷ, các DNNN lớn luôn ở vị trí hàng đầu trong chiến lược phát triển công nghiệp của đất nước. Điều này đã phản ánh một sự tin tưởng trong giới lãnh đạo nhà nước rằng khu vực [kinh tế] tư nhân thiếu kinh nghiệm, chưa đủ khả năng phát triển trong vai trò này, khi mà nó thiếu một số lượng đáng kể các công ty mạnh và có tầm cỡ.

Quan điểm này càng làm tăng thêm việc xem xét kỹ lưỡng khi một số lớn các công ty tư nhân hoạt động mạnh mẽ đã xuất hiện trong nhiều lĩnh vực. Một số nhà hoạch định chính sách có cảm giác rằng doanh nghiệp nhà nước có rất ít sáng kiến cũng như thiếu tài kinh doanh, khả năng này được thể hiện rõ ở nhiều công ty tư nhân. Ngoài những yếu kém này, cơ cấu quản trị doanh nghiệp yếu kém hoặc bất bình thường của nhiều doanh nghiệp nhà nước (do cơ cấu tổ chức phức tạp) cũng lộ rõ ra ngoài, như là các mối quan hệ gần gũi và thân thiết giữa các doanh nghiệp nhà nước với các Bộ của chính phủ quản lý chúng.

Tuy nhiên, khi các doanh nghiệp nhà nước lớn là các công ty quan trọng trong việc tăng trưởng kinh tế và là nguồn thu nhập của chính phủ, tiến hành việc thay đổi trong lĩnh vực này sẽ là một thử thách ngay cả khi ý chí chính trị buộc phải làm như thế, cũng rất khó có thể làm đối với một số nhà hoạch định chính sách.

Một số nhà quan sát đã hy vọng rằng việc thành lập Tổng công ty Đầu tư vốn nhà nước (SCIC) vào năm 2005 sẽ mở ra một kỷ nguyên mới cho việc cải cách doanh nghiệp nhà nước. Cơ quan này có nhiệm vụ đại diện và quản lý các doanh nghiệp nhà nước quan trọng và tái cơ cấu các doanh nghiệp đó. Thế nhưng, cho dù được sự ủy nhiệm rộng rãi, SCIC cũng chỉ thực sự được giao trách nhiệm quản lý vốn nhà nước ở các công ty cổ phần tương đối nhỏ, hơn là quản lý các doanh nghiệp nhà nước lớn. Các doanh nghiệp nhà nước lớn hơn và “các nhóm kinh tế” (các tập đoàn công ty thuộc sở hữu nhà nước có quyền lực) vẫn thường được báo cáo trực tiếp đến Văn phòng Chính phủ (một cơ quan ngang Bộ, phục vụ thủ tướng). Điều này không báo trước điềm may cho việc cải cách khu vực kinh tế thuộc sở hữu nhà nước, nếu quyền hành không được uỷ thác, ảnh hưởng chính trị và tham nhũng vẫn tràn lan như hiện tại.

Điềm gở cho cải cách đó là chính phủ có kế hoạch tạo ra hai nhóm kinh tế mới trong lĩnh vực xây dựng. Hai tập đoàn mới này, Tập đoàn Xây dựng Công nghiệp và Tập đoàn Phát triển Nhà và Đô thị, cả hai nằm dưới sự quản lý của Bộ Xây dựng. Hai tập đoàn này sẽ phục vụ như là các công ty cốt lõi cho tất cả các công ty xây dựng thuộc sở hữu nhà nước mà vẫn chịu sự quản lý của Bộ; SCIC không đóng một vai trò gì trong vấn đề quản lý. Một trong những lập luận đưa ra đối với việc lập nên hai cơ quan siêu quyền lực mới để củng cố những ngành này là sẽ nội địa hoá lĩnh vực xây dựng và các công ty bất động sản để có thể cạnh tranh với các đối thủ nước ngoài tràn vào mà dự kiến sẽ diễn ra như là kết quả của sự tự do hoá trên thị trường sau khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2007.

Tài chính là một lĩnh vực quan trọng trong việc cải cách, thế nhưng ở đây cũng đã có những bước thụt lùi. Việc cổ phần hóa đã bị trì hoãn một thời gian dài, Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) thuộc sở hữu nhà nước đã chính thức hoãn lại cho đến nửa đầu năm 2010. BIDV ban đầu được dự kiến sẽ cổ phần hoá trong năm 2007, thế nhưng như trường hợp của Ngân hàng Nhà ở Cửu Long thuộc sở hữu nhà nước, quá trình [cổ phần hoá] này đã bị trì hoãn nhiều lần. Kế hoạch hiện tại là giá trị của ngân hàng vào thời điểm cuối năm 2009, và sau đó cố gắng bán 20% cổ phần của ngân hàng cho một hoặc nhiều nhà đầu tư chiến lược và bán thêm 10% nữa cho các cá nhân bỏ tiền ra đầu tư. Trong số các ngân hàng thương mại lớn trong nước, Vietcombank và VietinBank đã được liệt kê cổ phiếu trên sàn chứng khoán chính trong nước, Công ty Giao dịch Chứng khoán Hồ Chí Minh. Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam và Ngân hàng Nhà ở Cửu Long đứng sau cùng, vẫn chưa cổ phần hoá bất kỳ cổ phiếu nào. Chính phủ cũng sở hữu và điều hành hai ngân hàng gọi là chính sách, Ngân hàng Chính sách Xã hội Việt Nam và Ngân hàng Phát triển Việt Nam, nhưng đây không phải là tổ chức thương mại và ít có khả năng được cổ phần hoá.

Người dịch: N.T.

Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2009