Financial Times
Một khả năng chịu đựng
Bài của Pico Iyer
Ngày 9-8-2008
Một vài xứ sở – chúng tôi đều biết tên (thường là những miền đất xám xịt và lạnh lẽo) – nổi trội về tính cần cù và hết thảy đều đức hạnh như những trường dòng, song lại tỏ ra thiếu khả năng hài hước. Những nơi khác lại thường có nhiều ánh nắng mặt trời hơn và gần vùng nhiệt đới, không khó khăn gì để nằm dài nghỉ ngơi; xứ ấy đứng thẳng dậy và di chuyển về phía trước, đang hoàn thành được nhiều việc, đó là một sự thách đố. Điều tôi đang tìm kiếm khi đi du lịch là một vùng đất biết cách hòa lẫn chất mơ mộng lãnh mạn với chủ nghĩa hiện thực, và biết pha trộn những gì có thể được gọi là những kỹ năng vào ban đêm, chất liệu mà chúng tôi kết hợp với tiềm thức, cùng những đặc tính của ban ngày để đảm bảo những tờ hóa đơn được chi trả và các tài khoản được cân bằng.
Tôi nghĩ điều này có cái gì đó để làm với lý do vì sao tôi tự mình giữ được cảm giác bị lôi cuốn trở lại Hà Nội lần nữa và lại một lần nữa, một thành phố mưa dầm, mờ ảo mà có lợi thế không lộ ra những nét duyên ngầm của mình. Sài Gòn, ở miền nam, đến với bạn với tất cả sinh lực trong điệu disco và vẻ sặc sỡ lòe loẹt của một cô gái nhảy ở Las Vegas; Hà nội có nét văn hóa hơn và thường khơi động sự hiếu kỳ lôi cuốn về cô gái lỡ thì chưa chồng mời bạn tới một phòng khách để nghe một câu chuyện thơ mộng có thể dẫn đến … đố ai mà biết được chuyện gì đây nhỉ?
Mấy cậu choai sinh viên đại học trong chiếc mũ xe máy lảng vảng bên các quầy sách dọc lề đường chỉ cách Hồ Hoàn Kiếm có mấy mét đã chào đón chuyến thăm viếng gần đây nhất của tôi, rồi lật qua những cuốn sách của Donald Trumph, Thomas Friedman [1] và (đặc biệt) là Condoleezza Rice; thành phố này luôn luôn là một trung tâm của sự học hỏi, và giờ đây những người trẻ tuổi biết rằng để trở nên giàu có nhanh chóng và làm chủ được toàn bộ thời khắc này thì họ nên hướng tới kẻ đối địch gần đây của mình, siêu cường trẻ nhất trên thế giới.
Cách đó không xa, những quán ăn nhỏ đang phục vụ món bánh mì que và các nhà hàng lộng lẫy như La Verticale đang kinh doanh trong một không khí lãng mạn của nước Pháp già nua, một địch thủ khác gần đây mà Hà Nội sẽ phải vui vẻ khẩn cầu nếu như nước này có thể đảm bảo có những đồng đô la từ du khách. Vây quanh họ, tất cả đều cưỡi trên đống gia sản của Thành phố Hồ Chí Minh – thành phố này thuộc về ông (y như cái tên đã được đặt sau khi ông không thể và không bao giờ thuộc về nó) – thậm chí khi những cửa hàng hợp thời trang mới nhất gần nhà thờ lớn đang bán những tấm áp phích tuyên truyền có vẻ như nhạo báng những lời huấn thị của ông là hãy “trồng cây” hoặc thu hoạch rau quả cho tổ quốc quê hương [2].
Tới thăm Hà Nội ngày nay là lập tức phải ngạc nhiên một lần nữa về những gì mà Bác Hồ và những người dân đều sôi nổi, quả quyết, tháo vát của ông đã giành được trong công cuộc bảo vệ nền độc lập của đất nước họ tách ra khỏi thế giới, để chứng kiến cảm giác giống nhau của hoạt động kinh doanh và chủ nghĩa yêu nước giờ đây được hiến dâng cho việc mời gọi cả thế giới tới như thế nào. Nơi mà việc bảo vệ đất nước từng có ý nghĩa là đóng hết tất cả cửa trước những ảnh hưởng của phương tây, giờ thì nó lại có nghĩa là quăng mọi thứ ra khỏi cái cửa mở toang.
Thực ra, hãy để ý tới mức độ ngon trớn đến thế nào khi đất nước này có vẻ như cùng lúc khi tiến khi lùi, như thể là chạy những phần mềm đời mới nhất trong một cái máy tính han gỉ, đã lỗi thời từ lâu. Những thuật hoạ hình Đức Jesus và các Tông đồ đang đứng lẫn trong số các bức tượng Phật Thích Ca tại một cửa hàng “Văn hóa Việt”; những miếng lót cốc chén có hình Che Guevara, như thể Hà Nội là một Paris hay San Francisco đang dấy lên cuộc cách mạng, và không phải trên thực tế một đồng chí từng tiếp đón Fidel Castro tại cùng một Khách sạn Metropole giờ lại chào đón Sir Mick Jagger [3] và Sir Micheal Caine [4]; những quán cà phê nho nhỏ, làm rạng ngời cho các món ăn có bạc hà và lá chanh, với khách hàng là những người dân làng xã phương Đông theo phong cách tự nhiên phóng túng. Nhiều điều đã đổi thay trong một Việt Nam hiện đại, y như ở Trung Quốc, đổi thay nhanh tới mức bạn có thể phải chụp một bức ảnh về chúng.
Những ngày này, với mức lạm phát đang tăng vọt, nền kinh tế đang trong cuộc vật lộn. Thế nhưng thành phố từ lâu đã ở trong một tình trạng sút kém nào đó: những nhà hàng có tên là Âu Lạc (chắc là không phải một cái hồ), hoặc những tên tuổi tiêu biểu như Tintin ở Việt Nam (không phải loạt truyện dài kỳ mà Hergé [5] từng sáng tác) là những gì sẽ giữ cho những hy vọng tài chính còn sống sót.
Các chủ cửa hiệu ở Hà Nội cám dỗ bạn vào quầy hàng nhỏ bé của họ, nơi ánh lên màu vàng hay màu chàm của sản phẩm sơn mài, với tất cả vẻ mê hoặc từ những người láng giềng ở Miến Điện hay Lào; nhưng hãy bắt đầu hỏi họ xem họ có thể giảm giá không, và cặp mắt của họ sẽ loé lên ánh thép và bạn phải nhớ lại về mức độ kiên cường khó mà khuất phục nổi của thành phố này ra sao (tại Thái Lan, những người bán hàng có được giá bán hợp lý từ việc tán gẫu để khích lệ khách; ở Hà Nội thì người ta lại nhìn chòng chọc vào bạn khiến bạn phải ái ngại).
Người đàn ông dẫn tôi tới nơi hành hương nổi tiếng nhất của Đạo Phật tại miền bắc – Chùa Hương, mất hai giờ đồng hồ từ Hà Nội – mà hoàn toàn không cho biết chút thông tin về văn hoá hay tôn giáo gì cả, nhưng lại hoàn hảo trong việc kể lại sự sắp xếp đội hình của đội bóng Chelsea FC. Trên vỉa hè dọc theo ngay cả những đường phố bận rộn nhất, người dân thi đấu rất quyết liệt trong những trò chơi như cầu lông khi màn đêm bắt đầu đổ xuống – trong lúc những người chị em của họ để lại chiếc xe Honda Dream, cởi bỏ mũ xe máy, rũ tung đầu tóc, và chuẩn dùng các món ăn nóng hổi trong một ngôi biệt thự thời Pháp thuộc đã được sửa lại.
Đối với tôi, hầu hết các thành phố quyến rũ nhất trên thế giới là những nơi từng chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử quá đến nỗi chúng dường như đã làm thành một khối với lịch sử và sẽ không bao giờ trở thành nạn nhân của chính mình: như Beirut, Thượng Hải, ngay cả Havana nữa cũng đều có cách riêng của nó. Hà Nội vừa vặn một cách hoàn hảo bên trong nhóm này, trong khi Sài Gòn, dễ vỡ và hào nhoáng, sẽ không bao giờ thuộc nhóm này.
Những khung cảnh của thành phố – khu Văn Miếu, những hồ nước luôn mù sương, cho nên thành phố có vẻ ẩn trong sương mù (và giờ đây là khói bụi ô nhiễm) những tòa nhà gợi nhớ tới Bác Hồ – không còn lãng mạn như chúng từng có khi bước ra từ một tờ rơi quảng cáo du lịch năm 1963. Thế nhưng lúc bồng bềnh trên một chiếc xích lô [một loại xe đạp ba bánh] thả dọc theo những con phố vào thời điểm ánh đèn đường đang lên dần và bạn nhìn thấy những nhà hàng đèn lồng giăng khắp, những ngõ nhỏ dẫn tới các ngôi đền hay những quán rượu mới mở sang trọng, những phòng tranh kiểu cách gợi lại sự hiến dâng hằng nhiều thế kỷ cho nghệ thuật của Hà Nội, bạn sẽ nhận ra rằng đây là một miền đất, nơi ấy mọi thứ như vô hình, tất cả đều khuất tầm nhìn trong khi bạn có thể kêu tên chúng, điều ấy tạo cho thành phố này một tầm quan trọng, ảnh hưởng và khả năng của nó để chịu đựng.
Cuốn ‘The Open Road” của Pico Iyer, một cuốn sách viết về Đức Dalai Lama, đã được xuất bản đầu năm nay.
Hiệu đính: Blogger Trần Hoàng
Bản tiếng Việt © Ba Sàm 2008
[1] Ông có hai cuốn sách đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam trong mấy năm gần đây gây trào lưu hâm mộ có phần thái quá, đến nỗi tên cuốn sách đã thành câu cửa miệng của một số quan chức muốn chứng tỏ tri thức và tư tưởng ‘đổi mới’ của mình:”Chiếc Lexus và cây ô liu”, và “Thế giới phẳng”. Xem ““Thế giới phẳng” và Việt Nam chúng ta” (Tuổi Trẻ, 30/3/2006)
[2] Xem bài 540.Dạo quanh thủ đô của Việt Nam trong cuộc tìm kiếm cảm giác yên bình: ý tác giả muốn nói tới cửa hàng trên phố Nhà Chung chuyên bán các áp phích tuyên truyền từ thời chiến tranh.
[3] Giọng ca, cây ghi ta số một trong ban nhạc lừng danh mấy chục năm nay với toàn những ông già cỡ 60 The Rolling Stone (không rõ ông qua Việt Nam hồi nào?)
[4] Ngôi sao điện ảnh người Anh từng hai lần đoạt giải Oscar (theo answer.com)
———
A capacity to endure
By Pico Iyer
Published: August 9 2008 01:25 | Last updated: August 9 2008 01:25
Some places – we all know their names (and they’re generally in grey and wintry climes) – excel at hard work and all the Sunday School virtues, but seem to lack a sense of fun. Others, more often in the sun and close to the tropics, have no problem lying down; it’s standing up and moving forwards, getting things done, that is a challenge. What I’m looking for when I travel is a place that knows how to mix romance with realism, and to blend what might be called the night-time skills, the stuff we associate with the subconscious, with the daytime qualities that ensure bills get paid and the accounts are balanced.
I think this has something to do with why I keep feeling myself pulled back again and again to Hanoi, a rainy, faded place that has the advantage of not being obvious in its charms. Saigon, to the south, comes at you with all the go-go energy and brassiness of a Vegas showgirl; Hanoi, more internal in its interests, and visibly more recessive (even though its motorbike-per-square-inch ratio is rising quickly), has the more cultured and often intriguing appeal of a maiden aunt who invites you to a salon for a poetry recital that can lead to … who knows what?
University kids in motorbike helmets browsing along the streetside bookstalls just yards from Hoan Kiem Lake greeted me on my arrival most recently, flipping through books by Donald Trump, Thomas Friedman and (especially) Condoleezza Rice; the city has always been a centre of learning, and now its young know that to get rich quick and master the global moment they must turn to their recent adversary, the youngest superpower in the world.
Nearby, bistros were serving baguettes and gorgeous restaurants like La Verticale were trading in the romance of old France, another recent antagonist that Hanoi will gladly invoke if it can ensure tourist dollars. Around them both sat the legacy of Ho Chi Minh – this city belongs to him (as the city named after him does not and never will) – even as the latest chic stores near the cathedral were selling propaganda posters that seem to mock his injunctions to “grow coconuts” or harvest vegetables for the motherland.
To arrive in Hanoi today is at once to marvel anew at what Uncle Ho and his equally resilient, determined, resourceful people achieved in protecting their country’s independence from the world, and to see how that same sense of enterprise and patriotism is now devoted to letting the world in. Where protecting the motherland once meant closing the doors to western influences, now it means throwing every door wide open.
It is, in fact, to notice how sleekly the country seems to be moving forwards and backwards at the same time, as if running the latest software on a rusty, long-outdated computer. Depictions of Jesus and the Apostles stand among the Buddha statues at a “Viet Culture” store; coasters represent Che Guevara, as if Hanoi were a Paris or San Francisco playing at revolution, and not in fact a comrade that hosted Fidel Castro in the same Metropole Hotel that now welcomes Sir Mick Jagger and Sir Michael Caine; small cafés, lighting up every dish with mint and lemongrass, come by their East Village bohemianism naturally. Things change in modern Vietnam, as in China, as fast as you can photograph them.
These days, with inflation soaring, the economy is struggling. But the city has long had a certain languor: restaurants called Au Lac (nowhere near a lake), or titles representing Tintin in Vietnam (no volume that Hergé ever penned) are what will keep financial hopes alive.
Hanoi’s shopkeepers entice you into their little stalls, gleaming with golden or indigo lacquer, with all the charm of their neighbours in Burma or Laos; but start asking them if they can come down in price, and their eyes turn to steel and you recall how hard the city was to break (in Thailand, they get a good price by chatting you up; in Hanoi by staring you down).
The man who took me to the most important Buddhist pilgrimage site in the north – the Perfume Pagoda, two hours from Hanoi – offered no cultural or spiritual information at all, but was definitive in his recitation of the line-up of Chelsea FC. Along even the busiest streets, people play furious games of badminton on the pavement as night begins to fall – while their sisters get off their Honda Dreams, pull off their helmets, shake their hair free, and prepare to serve up fusion food in a restored French Colonial villa.
The most alluring cities in the world, for me, are the ones that have seen so much history that they seem to have made a pact with it, and will never be its victim: Beirut, Shanghai, even Havana in its way. Hanoi fits perfectly into this group, as Saigon, brittle and flashy, never will.
The sights of the city – its Temple of Literature, the lakes permanently wreathed, so it seems, in mist (and now in pollution), the buildings remembering Uncle Ho – are as prosaic as they come, straight out of a 1963 tourist brochure. But drift in a cyclo [bicycle rickshaw] down the streets as the lights come on and you see lanterned restaurants, little lanes leading to temples or chic new boîtes, stylish galleries recalling Hanoi’s centuries-old devotion to the arts, and you realise that this is one place where it’s everything unseen, all the anti-sights, as you might call them, that gives the place its weight and its capacity to endure.
Pico Iyer’s ‘The Open Road’, a book on the Dalai Lama, was published earlier this year
Copyright The Financial Times Limited 2008
